همه چیز درباره محیط دسکتاپ گنوم gnome لینوکس

وقتی صحبت از یک سیستم‌عامل می‌شود، بسیاری از کاربران ابتدا به ظاهر آن فکر می‌کنند. این ظاهر و تجربه توسط رابط کاربری یا اصطلاحا دسکتاپ ساخته می‌شود. بر خلاف ویندوز و مک که یک رابط کاربری مشخص دارند، در لینوکس رابط‌های کاربری مختلفی قابل نصب و استفاده هستند. یکی از محبوب‌ترین و درعین‌حال تاثیرگذارترین محیط‌های دسکتاپ دنیای لینوکس، گنوم (GNOME) است. محیطی مدرن، ساده‌سازی‌شده و سازگار با جدیدترین فناوری‌های لینوکسی. در این مقاله از بخش آموزش لینوکس در وبلاگ پارس‌پک، به شکل تخصصی بررسی می‌کنیم که گنوم چیست، چگونه کار می‌کند و چه ویژگی‌ها و ابزارهایی دارد. پس با ما همراه شوید.

گنوم GNOME چیست؟

گنوم یک دسکتاپ متن‌باز و کاملا آزاد برای سیستم‌عامل‌های لینوکسی و شبه‌یونیکس است که تمامی اجزای آن بر پایه نرم‌افزار آزاد توسعه یافته‌اند. نام GNOME از مخفف عبارت GNU Network Object Model Environment گرفته‌شده‌است.
شرکت Red Hat از ابتدای شکل‌گیری گنوم تا امروز، بیشترین سهم را در توسعه‌ و پیشبرد این محیط داشته است. هدف اصلی پروژه، ایجاد یک چارچوب نرم‌افزاری استاندارد، قابل‌دسترسی و قابل‌محلی‌سازی برای توسعه برنامه‌ها و فراهم‌کردن تجربه‌ای یکپارچه و مدرن برای کاربران است. گنوم که ابتدا بخشی از پروژه گنو محسوب می‌شد، اکنون به‌صورت مستقل توسعه می‌یابد و در بسیاری از توزیع‌های لینوکسی به‌عنوان محیط دسکتاپ پیش‌فرض مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای آن که با Linux بیشتر آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم که مقاله لینوکس چیست را بخوانید.

تاریخچه و هدف پروژه گنوم

پروژه گنوم در سال ۱۹۹۷ توسط «میگل د ایکازا» و «فدریکو منا» با هدف ایجاد یک محیط دسکتاپ کاملا آزاد آغاز شد. در آن زمان دسکتاپ KDE وجود داشت، اما به دلیل وابستگی به کتابخانه غیرآزاد Qt، نمی‌توانست بخش کاملاً آزاد یک سیستم‌عامل باشد. به همین دلیل گنوم با تکیه بر +GTK که تحت مجوز آزاد LGPL منتشر شده بود، شکل گرفت. جامعه توسعه‌دهندگان طی مدت کوتاهی نسخه 1.0 را ساخت و در سال ۱۹۹۹ منتشر کرد که به‌سرعت مورد استقبال کاربران لینوکس قرار گرفت.
در سال ۲۰۰۲ نسخه 2.0 گنوم منتشر شد که با استفاده از GTK+ 2، پشتیبانی بهتر از زبان‌ها، دسترس‌پذیری و طراحی مدرن‌تری را ارائه می‌داد. در این نسخه، رابط‌ها بر اساس راهنمای HIG بازطراحی شدند و تمرکز پروژه روی بهبود تجربه کاربری قرار گرفت. در ادامه، با آزاد شدن Qt، همکاری میان گنوم، KDE و دیگر پروژه‌ها افزایش یافت و استانداردهای مشترکی مانند freedesktop.org شکل گرفت تا سازگاری بیشتری میان محیط‌های دسکتاپ فراهم شود. امروز نیز تاریخ گنوم توسط جامعه‌ای جهانی ادامه پیدا می‌کند که هدف آن ارائه یک دسکتاپ آزاد، قابل‌دسترس و مناسب برای همه کاربران است.

انواع گنوم

گنوم در نسخه‌های مختلف و حالت‌های متفاوت ارائه می‌شود که هر کدام کاربرد خود را دارند؛ در ادامه به بررسی انواع مختلف گنوم می‌پردازیم:

GNOME Shell (نسخه اصلی و مدرن):

نسخه کنونی و پیش‌فرض گنوم که ظاهر مدرن، مینیمال و مبتنی بر Activities Overview دارد.

GNOME Classic

بازسازی نسخه‌های قدیمی گنوم برای کاربرانی که به سبک سنتی مشابه گنوم 2 یا MATE علاقه دارند. این حالت از GNOME Shell استفاده می‌کند اما ظاهر آن شبیه دسکتاپ‌های کلاسیک است.

GNOME Flashback

نسخه‌ای سبک‌تر و ساده‌تر از GNOME Classic که بر پایه Metacity توسعه یافته و برای سیستم‌هایی با منابع محدود مناسب است.

افزونه گنوم یا GNOME Extension چیست؟

افزونه‌های گنوم، ماژول‌هایی کوچک هستند که رفتار یا ظاهر GNOME Shell را تغییر می‌دهند. این افزونه‌ها توسط جامعه کاربری توسعه می‌یابند و امکان شخصی‌سازی کامل دسکتاپ را فراهم می‌کنند. برای مثال می‌توان نوار ابزار جدید اضافه کرد، منوی برنامه‌ها را تغییر داد یا اعلان‌ها را بازطراحی کرد. اکثر کاربران برای تنظیمات پیشرفته به افزونه‌های گنوم وابسته هستند زیرا نسخه خام GNOME بسیار مینیمال طراحی شده است. این افزونه‌ها از آدرس extensions.gnome.org قابل دسترس هستند.

کاربرد گنوم چیست؟

گنوم برای اهداف مختلفی طراحی شده است:

• ارائه یک محیط دسکتاپ مدرن و ساده برای کاربران روزمره
• ایجاد تجربه‌ای یکپارچه برای توزیع‌های لینوکس
• فراهم‌کردن ابزارهای کاربردی مانند فایل منیجر Nautilus، تنظیمات سیستم و اپلیکیشن‌های رسمی
• استفاده در سازمان‌ها و شرکت‌ها مانند Red Hat به دلیل ثبات بالا
• مناسب برای توسعه‌دهندگان به دلیل پشتیبانی گسترده GTK و ابزارهای برنامه‌نویسی
• مناسب برای کاربران معمولی تا حرفه‌ای که تجربه روان و سازگار با سخت‌افزار می‌خواهند.

گنوم چگونه کار می‌کند؟

گنوم بر پایه مجموعه‌ای از مؤلفه‌های کلیدی کار می‌کند که هرکدام نقش مهمی در شکل‌گیری تجربه کاربری این محیط دارند. در مرکز این ساختار، GNOME Shell قرار دارد؛ پوسته‌ای که مسئول مدیریت منوها، پنجره‌ها، اعلان‌ها و نحوه تعامل کاربر با سیستم است. در زیر این پوسته، کامپوزیتور قدرتمند Mutter قرار گرفته که هم نقش پنجره‌گردان را ایفا می‌کند و هم با تکیه بر OpenGL رندر گرافیک را برعهده دارد.
برنامه‌ها و ابزارهای گنوم نیز عمدتاً با استفاده از کتابخانه GTK توسعه داده می‌شوند که چارچوب رابط گرافیکی سازگار و استانداردی را فراهم می‌کند. در نهایت، گنوم برای نمایش محتوا از پروتکل‌های گرافیکی Wayland یا X11 استفاده می‌کند و از پیشگامان مهاجرت به Wayland به‌شمار می‌رود. ترکیب این مؤلفه‌ها باعث می‌شود که گنوم محیطی روان، سازگار با نمایشگرهای HiDPI و بهینه برای سخت‌افزارهای مدرن ارائه دهد.

ویژگی‌های گنوم

گنوم به‌عنوان یکی از محبوب‌ترین محیط‌های دسکتاپ لینوکس، مجموعه‌ای از ویژگی‌های متمایز ارائه می‌دهد که آن را از سایر محیط‌ها متفاوت می‌کند. فلسفه طراحی گنوم بر سادگی، یکپارچگی و تمرکز بر تجربه کاربری روان است؛ رویکردی که آن را به انتخاب اصلی بسیاری از توزیع‌های مطرح تبدیل کرده است. مهم‌ترین ویژگی‌های گنوم عبارت‌اند از:

• تجربه کاربری مینیمال، ساده و بدون شلوغی
• پشتیبانی کامل از Wayland
• امنیت بالا به دلیل معماری مدرن
• سازگاری با سخت‌افزارهای جدید
• ابزارهای رسمی و یکپارچه مانند Nautilus، Maps، Calendar
• توسعه مداوم توسط GNOME Project
• پشتیبانی گسترده در توزیع‌های بزرگ مثل Ubuntu، Fedora و Debian
• وجود افزونه‌های بسیار زیاد برای شخصی‌سازی
• تمرکز بر کارکرد روان و بدون حواس‌پرتی

مزایا و معایب GNOME

گنوم مانند هر محیط دسکتاپ دیگری، مجموعه‌ای از نقاط قوت و ضعف دارد که بسته به نیاز و سلیقه کاربران می‌تواند تجربه‌ای ایده‌آل یا محدودکننده ایجاد کند. گنوم به‌دلیل معماری مدرن و استفاده از فناوری‌های جدید، عملکردی روان و پایدار ارائه می‌دهد، اما مصرف منابع آن همواره یکی از بحث‌برانگیزترین نکات بوده است. در جدول زیر، مهم‌ترین مزایا و معایب گنوم را به‌طور خلاصه مشاهده می‌کنید.

ابزارهای محیط دسکتاپ گنوم

ابزارهای گنوم مجموعه‌ای از برنامه‌ها و تنظیمات یکپارچه‌اند که تجربه کار با این دسکتاپ را کامل و کارآمد می‌کنند. در ادامه برخی از مهم‌ترین آن‌ها آورده شده است:

• GNOME Tweaks: ابزار ضروری برای شخصی‌سازی گنوم؛ امکان تغییر فونت‌ها، تم‌ها، آیکون‌ها و تنظیمات پیشرفته را فراهم می‌کند.
• GNOME Extensions: مرکز مدیریت افزونه‌ها که کاربران از طریق آن افزونه‌های جدید نصب و فعال می‌کنند.
• Nautilus: فایل‌ منیجر رسمی گنوم با طراحی ساده و سرعت مناسب برای مدیریت فایل‌ها.
• GNOME Software: فروشگاه نرم‌افزار گنوم که به کاربر اجازه نصب اپلیکیشن‌ها و دریافت به‌روزرسانی‌ها را می‌دهد.
• GNOME Terminal: ترمینال پیش‌فرض گنوم برای کاربران حرفه‌ای و توسعه‌دهندگان.
• GNOME Settings: مرکز کنترل سیستم با دسته‌بندی ساده، شامل شبکه، صدا، نمایشگر و موارد دیگر.

تفاوت گنوم با سایر محیط‌های دسکتاپ

در دنیای لینوکس محیط‌های دسکتاپی دیگری هم وجود دارند که هرکدام سبک و فلسفه خاص خود را دارند؛ مانند KDE Plasma، XFCE، Cinnamon و MATE. گنوم در میان این گزینه‌ها محیطی مدرن، مینیمال و آینده‌محور به شمار می‌رود. در این بخش به مهم‌ترین تفاوت‌های گنوم با دو دسکتاپ مهم دیگر می‌پردازیم.

تفاوت گنوم با XFCE

• XFCE بسیار سبک‌تر است و مصرف منابع کمتری دارد.
• گنوم ظاهر مدرن‌تر و امکانات یکپارچه‌تری ارائه می‌دهد.
• XFCE مناسب سیستم‌های قدیمی است، در حالی که گنوم برای سخت‌افزارهای به‌روز بهینه شده.
• قابلیت شخصی‌سازی XFCE بیشتر است اما گنوم طراحی منظم‌تر و هماهنگ‌تری دارد.

تفاوت گنوم با KDE

• KDE Plasma سبک‌تر شده و امکانات شخصی‌سازی بسیار گسترده‌ای ارائه می‌دهد.
• گنوم مینیمال و ساده‌تر است و از شلوغی زیاد دوری می‌کند.
• KDE بیشتر شبیه محیط ویندوز است، اما گنوم تجربه‌ای متفاوت و خاص ارائه می‌دهد.
• برنامه‌های KDE با Qt ساخته می‌شوند، درحالی‌که گنوم از GTK استفاده می‌کند.

جمع‌بندی

گنوم یک محیط دسکتاپ قدرتمند، مدرن و ساده برای لینوکس است که با استفاده از فناوری‌های جدید مانند Wayland و Mutter، تجربه‌ای روان و امن را فراهم می‌کند. این محیط در توزیع‌های مختلف به‌عنوان انتخاب پیش‌فرض ارائه می‌شود و به دلیل افزونه‌ها و ابزارهای متعدد، قابلیت شخصی‌سازی مناسبی دارد. اگر به دنبال یک رابط گرافیکی مینیمال و امن هستید، GNOME یکی از بهترین انتخاب‌ها در دنیای لینوکس محسوب می‌شود.

سوالات متداول

۱. آیا گنوم برای سیستم‌های ضعیف مناسب است؟

به‌طور کامل نه. گنوم نسبت به XFCE یا LXDE منابع بیشتری مصرف می‌کند و روی سخت‌افزار قدیمی ممکن است کند باشد.

۲. آیا می‌توان ظاهر گنوم را کاملاً شخصی‌سازی کرد؟

بله، با استفاده از GNOME Tweaks و افزونه‌ها می‌توان ظاهر و امکانات آن را تغییر داد.

۳. گنوم بهتر است یا KDE؟

هر دو ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند. KDE برای شخصی‌سازی گسترده بهتر است، گنوم برای تجربه مینیمال و یکپارچه.