debian چیست؟ بررسی ویژگی‌ها و مقایسه آن

دبیان یکی از محبوب‌ترین توزیع‌های لینوکس است که با هدف غیرتجاری و به صورت مشارکتی بین تعداد زیادی از برنامه‌نویسان راه‌اندازی شده است. با اینکه در ابتدا انتظار نمی‌رفت این پروژه به موفقیت برسد اما اکنون تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های مشارکتی در دنیا شده است. در این مطلب از بخش آموزش دبیان در پارس‌پک شما را قدم‌به‌قدم با تاریخچه، نسخه‌های مختلف و روش‌های نصب این توزیع آشنا می‌کنیم تا بتوانید تصمیمی آگاهانه درباره انتخاب یا مهاجرت به این اکوسیستم قدرتمند بگیرید.

دبیان چیست؟

دبیان (Debian) یک سیستم‌عامل مشابه ویندوز یا macOS است اما بر پایه لینوکس ساخته و طراحی شده است. این سیستم‌عامل به‌طور رایگان و متن‌باز ارائه می‌شود؛ یعنی هر کسی می‌تواند آن را دانلود و استفاده کند یا حتی درصورت نیاز آن را ویرایش کرده و تغییر دهد. دبیان بیشتر برای کسانی که به دنبال یک سیستم‌عامل پایدار و امن هستند، مناسب است. به‌طور مثال، بسیاری از افراد برای سرورها و کامپیوترهای شخصی خود از سیستم‌عامل دبیان، به‌دلیل قدرت و امنیت بالای آن، استفاده می‌کنند. این سیستم‌عامل از نرم‌افزارهای زیادی پشتیبانی می‌کند که اغلب برای مصارف مختلف مانند برنامه‌نویسی، طراحی و حتی وب‌سایت‌ها استفاده می‌شوند.

تاریخچه دبیان

سیستم عامل Debian در ۱۶ آگوست ۱۹۹۳ توسط Ian Murdock، دانشجوی دانشگاه پردو (Purdue University) در آمریکا، بر پایه کرنل لینوکس توسعه داده شد. اولین نسخه پایدار که Debian ۱.۱ نام داشت در سال ۱۹۹۶ منتشر شد؛ سپس در سال ۱۹۹۷، ساختار رسمی‌تری به خود گرفت. این پروژه از ابتدا بر اساس اصول نرم‌افزار آزاد بنا شد؛ اصولی که بنیاد نرم‌افزار آزاد به‌عنوان چارچوب نظری و حقوقی آن‌ها را تدوین کرده‌است.

ویژگی‌های Debian

دبیان به‌عنوان یکی از جامع‌ترین توزیع‌های لینوکس، ترکیبی از پایداری سیستم، امنیت در کنار انعطاف‌پذیری است. در ادامه بررسی می‌کنیم که ویژگی‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری دبیان چیست.

ویژگی‌های نرم‌افزاری:

• بیش از ۵۹۰۰۰ بسته نرم‌افزاری آماده نصب در مخازن دبیان
• سیستم مدیریت بسته APT برای نصب، به‌روزرسانی و حذف آسان نرم‌افزارها
• شامل سه شاخه انتشار Stable ، Testing و Unstable
• پشتیبانی از چندین محیط دسکتاپ؛ مانند GNOME ،KDE ،Xfce و LXDE
• تیم امنیتی اختصاصی و به‌روزرسانی‌های منظم
• نرم‌افزار آزاد و پایبندی به قرارداد اجتماعی دبیان (DFSG)

ویژگی‌های سخت‌افزاری:

• پشتیبانی از انواع مختلف پردازنده‌ها، شامل amd64 ،i386 ،ARM ،ARM64 MIPS PowerPC و…
• قابلیت اجرا روی سخت‌افزارهای قدیمی با نیاز حداقلی به ۵۱۲ مگابایت رم و ۱۰ گیگابایت فضای دیسک
• پشتیبانی از سیستم‌های امبدد (Embedded)؛ مانند Raspberry Pi و بوردهای ARM
• سازگاری با سرورها و ابررایانه‌ها برای استفاده گسترده در دیتاسنترها

مزایای دبیان

لینوکس دبیان یک توزیع آزاد و جامع است که با پایداری بالا، مدیریت بسته‌های قدرتمند و تنوع بسیار زیاد همراه است. همچنین به دلیل پایبندی سخت‌گیرانه به اصول نرم‌افزار آزاد و ثبات مثال‌زدنی‌اش، به‌عنوان پایه‌ای برای صدها توزیع محبوب دیگر عمل می‌کند. اگر مشتاقید بدانید چرا شرکت‌های هاستینگ از دبیان استفاده می‌کنند و چرا این توزیع از اولویت‌های کاربران اکوسیستم لینوکس است، نگاهی به مزایای زیر بیندازید:

• از باثبات‌ترین سیستم‌عامل‌ها برای سرورها به دلیل تست‌های طولانی و دقیق روی بسته‌های نرم‌افزاری
• پشتیبانی از معماری‌های متنوع برای اجرا شدن روی طیف وسیعی از سخت‌افزارها و دریافت لقب «سیستم‌عامل جهانی»
• امنیت بالا به‌لطف اصلاحیه‌های امنیتی سریع و پشتیبانی طولانی‌مدت (LTS) توسط تیم امنیتی
• ارتقای آسان و بدون نیاز به نصب مجدد با سیستم مدیریت بسته APT
• کاملاً رایگان و متن‌باز و پایبند به اصول نرم‌افزار آزاد

معایب Debian

برای درک کامل این که Debian چیست، باید به معایب آن نیز توجه کرد. اگرچه این توزیع لینوکس به ثبات و امنیت مشهور است؛ اما معایبی هم دارد:

• قدیمی بودن نرم‌افزارها در نسخه Stable برای حفظ ثبات سیستم و نداشتن جدیدترین ویژگی‌ها
• پیچیدگی فرایند نصب و پیکربندی اولیه نسبت به توزیع‌هایی مانند اوبونتو یا مینت (Mint) برای مبتدیان
• چالش درایورهای انحصاری (مانند بعضی کارت‌های وای‌فای یا گرافیک) و نیاز به تنظیمات دستی به دلیل پایبندی به نرم‌افزار آزاد
• چرخه انتشار کُند و فاصله‌ی زمانی طولانی بین انتشار نسخه‌های اصلی (حدود هر دو سال یک‌بار)

بررسی مزایا و معایب دبیان در یک نگاه

در جدول زیر می‌توانید ببینید که نقاط قوت و ضعف دبیان در لینوکس چیست:

مزایا	معایب
پایداری و ثبات بالا	قدیمی بودن نرم‌افزارها در بعضی نسخه‌ها
پشتیبانی از معماری‌های متنوع	پیچیدگی نسبی نصب و پیکربندی
امنیت و قدرت بالا	چالش درایورهای انحصاری
ارتقای آسان سیستم	چرخه انتشار کُند
کاملاً رایگان و آزاد	مستندات دشوار و تخصصی

دلایل محبوبیت دبیان

سیستم‌عامل Debian از زمان تاسیس به دلایل زیر، محبوبیت زیادی میان مخاطبین پیدا کرد:

• فرایند تست دقیق پکیج‌ها
• چرخه انتشار منظم ۲ ساله
• پشتیبانی LTS تا ۵ سال
• مخازن عظیم، دارای بیش از ۶۰ هزار پکیج
• امنیت بالا

بررسی نسخه‌های دبیان

نسخه‌های مختلف دبیان، در یک چرخه‌ی مشخص، منتشر می‌شوند. در ادامه با نسخه‌های مختلف این توزیع آشنا شده و می‌بینید که جدیدترین نسخه لینوکس دبیان کدام‌اند:

نسخه دبیان	نام نسخه	تاریخ انتشار	کرنل لینوکس	ویژگی‌های اصلی	پشتیبانی امنیتی
۳.۰	Woody	۱۹ ژوئیه ۲۰۰۲	۲٫۴٫۲۰	اولین تقسیم‌بندی مخازن به سه بخش: Main Contrib Non-free	تا ژوئیه ۲۰۰۶
۳.۱	Sarge	۶ ژوئن ۲۰۰۵	۲٫۶٫۸	پیکربندی بسته‌ها به‌صورت مدرن با dpkg/apt	تا ژوئن ۲۰۰۸
۴	Etch	۸ آوریل ۲۰۰۷	۲٫۶٫۱۸	نصب با بسته‌های .deb استاندارد شد	تا آوریل ۲۰۱۰
۵	Lenny	۱۴ فوریه ۲۰۰۹	۲٫۶٫۲۶	بسته‌های امنیتی متمرکز، LTS فعال از ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۲	تا ۲۰۱۲
۶	Squeeze	۶ فوریه ۲۰۱۱	۲٫۶٫۳۲	پشتیبانی LTS، اولین نسخه با پشتیبانی رسمی از نسخه‌های قدیمی‌تر	تا فوریه ۲۰۱۶
۷	Wheezy	۴ می ۲۰۱۳	۳٫۲	پشتیبانی از معماری‌های مدرن مثل ARM64	تا ۲۰۱۸
۸	Jessie	۲۵ آوریل ۲۰۱۵	۳٫۱۶	پشتیبانی از بسته‌های جدید برای ARM و سایر پلتفرم‌ها	تا آوریل ۲۰۲۰
۹	Stretch	۱۷ سپتامبر ۲۰۱۷	۴٫۹	اولین نسخه با LTS و بهبودهای امنیتی	تا سپتامبر ۲۰۲۴
۱۰	Buster	۶ سپتامبر ۲۰۱۹	۴٫۹	پشتیبانی اولیه از معماری‌های مختلف	تا سپتامبر ۲۰۲۴
۱۱	Bullseye	۱۴ اوت ۲۰۲۱	۵٫۱۰	بهبود امنیت نسبت به Buster، ۵۹ هزار بسته	تا سپتامبر ۲۰۲۶
۱۲	Bookworm	۱۰ ژوئن ۲۰۲۳	۶٫۱	بهبود سخت‌افزاری و امنیت، بیش از ۶۰ هزار بسته	تا ۲۰۲۸

انواع توزیع‌های لینوکس بر پایه دبیان

بسیاری از توزیع‌های محبوب لینوکس بر مبنای دبیان توسعه داده شده‌اند. یعنی از پایه دبیان (مخازن APT ،dpkg و شاخه stable/testing) مشتق شده‌اند. البته با سفارشی‌سازی‌های مهمی هم همراه‌‎اند؛ مانند رابط کاربری آسان‌تر، چرخه انتشار سریع‌تر، پکیج‌های اضافه برای کاربران خاص و… . در ادامه با انواع توزیع لینوکس آشنا می‌شوید و ویژگی‌های آن‌ها را می‌خوانید:

اوبونتو (Ubuntu)

اوبونتو ساخته شرکت «Canonical» و محبوب‌ترین لینوکس دسکتاپی دنیا است. این توزیع لینوکس با چرخه انتشار ۶ ماهه و پشتیبانی طولانی (تا ۱۰ سال) به همراه ظاهر GNOME ساده و مناسب تازه‌کاران همراه است. اوبونتو پایه Mint و Pop!_OS است.

لینوکس مینت (Linux Mint)

لینوکس مینت (Linux Mint) بر پایه اوبونتو ساخته شده، اما اوبونتو خود به‌عنوان یک توزیع مبتنی بر دبیان است. این توزیع به‌لطف میز کار Cinnamon شبیه ویندوز بوده و با برخورداری از ویژگی‌هایی مانند به‌روزرسانی آسان و تمرکز روی سرعت و پایداری، می‌تواند جایگزین خوبی برای ویندوز باشد.

لینوکس ام‌ایکس (MX Linux)

لینوکس ام‌ایکس یک توزیع سبک و سریع است که بر پایه دبیان پایدار توسعه داده شده‌است. از جمله مزایای این توزیع، ابزارهای ساده MX-Tools برای بک‌آپ و تنظیم و مناسب بودن برای کامپیوترهای قدیمی است. ضمن این که نحوه آپدیت دبیان در سرور لینوکسی در این توزیع با apt update && apt full-upgrade نیز بسیار ساده است.

کالی‌لینوکس (Kali Linux)

کالی‌لینوکس، برای هکرها و تست امنیت طراحی شده‌است. توزیعی که بیش از ۶۰۰ ابزار نفوذ آماده مثل Nmap/Metasploit و rolling و قدرتمند برای متخصصان امنیت دارد.

پاپ! او‌اس (Pop!_OS )

پاپ! او‌اس بر پایه اوبونتو و برای گیمینگ و لپ‌تاپ ساخته شده‌است. این توزیع با درایور کارت گرافیک NVIDIA/AMD آماده، میز کار COSMIC و recovery آسان همراه بوده و برای بازی و کار حرفه‌ای عالی است.

رزبری پای (Raspberry Pi OS)

رزبری پای مخصوص بردهای Raspberry Pi (رایانه‌های تک‌بردی کوچک و ارزان با پردازنده‌های ARM) بر پایه دبیان است. این توزیع برای نصب آسان پروژه‌های IoT و Python مناسب است. ظاهر سبک PIXEL و بهینه‌بودن برای سخت‌افزار ARM کم‌مصرف از جمله نقاط قوت رزبری پای است.

پارروت سکیوریتی (Parrot Security OS)

پارروت سکیوریتی یک توزیع امنیتی بر پایه Debian Testing است که ابزارهای تست نفوذ، جرم‌شناسی دیجیتال و پشتیبانی از محیط GNOME را شامل می‌‎شود. کاربران هدف این توزیع، متخصصان حوزه امنیت و هکرهای قانونمند هستند.

دیپین (Deepin)

دیپین یک توزیع چینی است که بر پایه دبیان پایدار ساخته شده و با محیط دسکتاپ اختصاصی خود (Deepin Desktop Environment) ارائه می‌شود. تاکید آن بر زیبایی و سهولت استفاده است. میز کار روان (DDE (Deepin Desktop Environment، فروشگاه اپلیکیشن (application store) و سادگی این توزیع، مناسب کاربرانی است که رابط کاربری برایشان در اولویت است.

انتی‌ایکس (antiX)

انتی‌ایکس فوق‌العاده سبک و بر پایه دبیان پایدار است که برای استفاده از IceWM یا Fluxbox رایج است. این توزیع برای کامپیوترهای قدیمی با حافظه محدود طراحی شده است.

آموزش نصب دبیان

دبیان می‌تواند روی سخت‌افزارهای گوناگون از جمله موارد زیر نصب شود:

• سیستم‌های ۶۴ یا ۳۲ بیتی
• ماشین‌های مجازی KVM، VirtualBox، VMware و Hyper-V
• سرویس‌های ابری AWS و Azure
• محیط‌هایی مانند Docker و WSL

برای آموزش نصب دبیان روی سرور روش‌های مختلف پیش رویتان است؛ از جمله:

• استفاده از رسانه فیزیکی:

برای نصب آفلاین با ایمیج کامل دبیان می‌توانید از ISO ،DVD یا USB استفاده کنید.

• نصب شبکه (Netinst):

ایمیج کوچک که پایه سیستم را با خط فرمان لینوکس (terminal/text mode installer) نصب می‌کند و بقیه بسته‌ها از مخازن آنلاین دانلود می‌شوند.

• استفاده از Live + Installer:

اجرای دبیان بدون نیاز به نصب (از طریق نسخه زنده یا Live) برای تست سخت‌افزار و سپس نصب مستقیم از فلش USB، DVD یا فایل ISO که از آن دبیان را بوت کرده و در حال اجرا هستید.

• استفاده از Preseed برای نصب خودکار:

با قرار دادن این فایل روی رسانه (USB/DVD) یا لینک دادن به کرنل هنگام بوت، نصب دبیان به صورت خودکار اجرا می‌شود.

• تصاویر ابری (Cloud images):

استفاده از ایمیج‌های آماده برای AWS ،Azure و OpenStack که با «cloud-init» به‌سرعت راه‌اندازی می‌شوند.

مقایسه دبیان با سایر توزیع‌های لینوکس

دبیان برای کاربران حرفه‌ای و سرورهایی که پایداری ۱۰۰٪ و حداقل خرابی می‌خواهند عالی است. اما برای انتخاب دقیق‌تر بین توزیع‌های مختلف لینوکس، در ادامه مقایسه دبیان با CentOS و Ubuntu را به‌عنوان سایر توزیع‌های محبوب لینوکس می‌بینیم.

دبیان در برابر اوبونتو

در جدول زیر به بررسی تفاوت دبیان و اوبونتو می‌پردازیم:

ویژگی	دبیان	اوبونتو
مناسب برای کاربران	بیشتر برای کاربران حرفه‌ای و سرور‌ها مناسب است	مناسب برای کاربران تازه‌کار و دسکتاپ‌های خانگی
نصب	پیچیده‌تر است و نیاز به تنظیمات بیشتر دارد	نصب ساده و شبیه به ویندوز است
ظاهر	ساده و کمتر تغییرات ظاهری	ظاهری کاربرپسند و مدرن با میزکار Ubuntu Desktop
درایورها	برخی درایورها نیاز به نصب دستی دارند	درایورهای وای‌فای و پرینتر به‌طور خودکار کار می‌کنند
به‌روزرسانی‌ها	به‌روزرسانی‌ها به‌صورت نسبی کندتر و با ثبات‌تر هستند	به‌روزرسانی‌ها هر ۶ ماه یک بار، با ریسک کمتر خرابی
پایداری	بسیار پایدار، برای سرورها و محیط‌های تولیدی مناسب است	پایدار اما به‌روزرسانی‌ها سریع‌تر و گاهی ممکن است ناپایدار باشند
هدف اصلی	بیشتر برای سرور‌ها، NAS و استفاده‌های حرفه‌ای	مناسب برای دسکتاپ‌های خانگی و کاربران تازه‌کار

دبیان در برابر CentOS

CentOS که حالا CentOS Stream جایگزین آن شده برای شرکت‌های بزرگ مانند بانک‌ها یا سایت‌های عظیم مناسب است. چراکه با ردهت (Red Hat) سازگاری داشته و شامل ابزارهای SELinux/firewalld تجاری آماده است. چرخه آپدیت آن نیز طولانی و هر ۵ تا ۱۰ سال است. از سوی دیگر، دبیان با ۶۰ هزار پکیج APT و قابلیت نصب روی هر سخت‌افزاری، انعطاف‌پذیرتر است.

جمع‌بندی

در این راهنما از بخش آموزش لینوکس دیدید که دبیان چیست و چه کاربردی دارد. دبیان به‌دلیل پایداری، امنیت و انعطاف‌پذیری در رابط کاربری دسکتاپ و پیکربندی سیستم، برای سرورها، محیط‌های ابری، دستگاه‌های تعبیه‌شده و کاربران دسکتاپ گزینه بسیار مناسبی است. امنیت بالای دبیان به پشتوانه تیم امنیتی اختصاصی و پچ‌های آنی باعث شده که در ۲۵% سرورهای وب از این توزیع استفاده شود.

سؤالات متداول

دبیان برای چه کسانی مناسب است؟

برای کاربرانی مانند مدیران سرور، توسعه‌دهندگان و کاربرانی که اولویت‌‎شان آزاد بودن نرم‌افزار است بهترین انتخاب به شمار می‌آید.

تفاوت دبیان با اوبونتو چیست؟

دبیان یک توزیع آزاد و پایدار با انتخاب بسته‌های آزاد و غیرآزاد است. در حالی که اوبونتو یک فورک کاربرپسند از دبیان است که نصب سریع و محیط دسکتاپ آماده (مثل GNOME) را میسر می‌کند.

آیا دبیان برای کاربران مبتدی مناسب است؟

دبیان به‌دلیل انعطاف بالا و نیاز به پیکربندی دستی ممکن است برای مبتدیان چالش‌برانگیز باشد. اوبونتو یا توزیع‌های مبتنی بر آن، برای مبتدیان مناسب‌ترند.

آیا دبیان برای هاستینگ مناسب است؟

بله، به دلیل پایداری بالا، امنیت پیشرفته، مصرف منابع کم و مدیریت آسان بسته‌ها با APT.